Functionele cookies

Wij plaatsen functionele cookies om deze website naar behoren te laten functioneren en analytische cookies waarmee wij het gebruik van de website kunnen meten. Deze cookies gebruiken geen persoonsgegevens.

Gepersonaliseerde informatie

Hiermee ontvangt u gepersonaliseerde informatie op onze website die wordt afgestemd op uw internetgedrag.

Is het fictie of werkelijkheid?

Hebben subsidies als instrument nog bestaansrecht? In deze blog verken ik deze vraag vanuit een politiek/bestuurskundige invalshoek.

Vanuit de Beleidstheorie en daaraan verbonden causaliteit is het idee, kort gezegd, dat een financiële prikkel aanzet tot gewenst gedrag.

In de beleidstheorie zit een economische/psychologische invalshoek. Vanuit de Keuzetheorie en het klassieke prijsmechanisme van Adam Smith gezien, is een subsidie een financiële prikkel om een keuze te beïnvloeden. Van Dale omschrijft een subsidie als volgt;

  • ondersteuning, tegemoetkoming, toelage in geld om iemand tot iets in staat te stellen, om een instelling in stand te houden, enzovoort;
  • bepaalde financiële steun van de overheid aan particuliere activiteit.

Ongewenst gedrag kan via 'pricing' ontmoedigd en gewenst gedrag juist gestimuleerd worden. Naast subsidie zijn er ook andere instrumenten. Denk aan accijns op tabak, alcohol en benzine of belastingvoordeel bij groene investeringen. Ook kan via het belastinginstrument een plicht verzacht worden, zoals een tegemoetkoming in de zorgpremie.

Een minder rationele component bij subsidies is de politieke dimensie. Soms is de politieke invalshoek bepalend voor de beoordeling van de causaliteit. Of, anders gezegd, draagt een subsidie direct bij aan politieke doelstellingen die in een beleidsmatige context zijn verpakt. Dit is inherent aan de democratische en bestuurlijke inrichting van Nederland. En sluit vaak ook nadrukkelijk aan bij de behoefte van aanvragers van subsidie. Die willen graag een bijdrage voor hun activiteit of idee, zonder al te veel administratieve rompslomp.

De causaliteit en daarmee de effectiviteit van beleid zijn vragen die bij de financiële verantwoording van de inzet van het subsidie-instrument een belangrijke rol spelen. Hierbij doel ik op de interne P&C cyclus van de subsidieverstrekker (zie ook Binnenlands bestuur 24-1-2018 Subsidiebeleid Tiel onvoldoende smart). Ook al zijn de resultaten (beleidsdoelen) gehaald, er hoeft geen causaal verband te zijn tussen de inzet van het subsidie-instrument en de 'gedragsverandering'. In het voorbeeld van de zonnepanelen is de vraag: zouden er zonder subsidie meer zonnepanelen zijn gekocht? Of levert bewustwording (kennis), met een aanpassing van leefstijl tot gevolg, meer CO2-besparing op dan de aanschaf van zonnepanelen? Gelukkig zijn steeds meer en betere technieken beschikbaar om het effect van subsidies te meten. Een goed voorbeeld is het gebruik van big data.

Causaliteit is vanuit de politiek/bestuurlijk invalshoek een lastige. Maar ook het beleid zelf is aan verandering onderhevig. Sociaal maatschappelijk verandert er veel. De trend van individualisering zet door, eigen verantwoordelijkheid en zelfredzaamheid worden vanzelfsprekend. De overheid treedt nog verder terug. Digitalisering en de deel-economie maken samenleven in wisselende netwerken mogelijk.

Zo laten de ontwikkelingen binnen het sociaal domein goed zien dat de overheid op veel onderdelen niet meer zelfstandig over de benodigde kennis beschikt maar deze kennis moet organiseren. Op verschillende terreinen worden netwerken opgezet om in co-creatie maatschappelijke vraagstukken op te pakken.

Beleid omvat daarmee steeds vaker doelstellingen op hoofdlijnen en een globale weg hoe deze te bereiken. In tegenstelling tot beleidsnota's uit de vorige eeuw, die tot in detail waren uitgewerkt. Ook toen werd gebruik gemaakt van interactieve beleidsvorming, maar vaak juist om de causaliteit te onderbouwen/de inzet van middelen te rechtvaardigen. De keuze en wijze van uitvoeren werd bepaald door de subsidieverstrekker.

Op andere terreinen, bijvoorbeeld binnen de ICT en de engineering wordt al veel langer gebruik gemaakt van de kennis in de markt en ruimte bij de uitvoering. ‘Engineering en Procurement’ en ‘Best Value Procurement’ zijn hier een voorbeeld van. Dit is terug te zien bij subsidiëring, waar meer en meer gebruik wordt gemaakt van technieken uit de inkoop/aanbesteding. Steeds vaker worden er prestatieafspraken gemaakt of contracten gesloten die niets anders zijn dan het betalen van een prijs voor een gespecificeerde dienst.

Heeft het subsidie-instrument nog bestaansrecht?

Terug naar de vraag. Ik denk van wel, maar niet meer in haar huidige vorm. De overheid zal altijd geld en middelen in blijven zetten om gewenst gedrag te stimuleren of ongewenst gedrag te ontmoedigen.

Maar de klassieke subsidie zal verdwijnen. Deze is simpelweg te duur en de effectiviteit twijfelachtig. Daarvoor in de plaats komen nieuwe constructies die ruimte geven aan de kennis en kunde van partijen in de markt (profit en non-profit). De overheid gaat meer richting geven aan de 'wat' vraag en de 'hoe' aan de markt laten. Dit vraagt om vertrouwen, de inzet van netwerken en samenwerkingen.

Ik ben benieuwd naar jouw ideeën over de toekomst van het subsidie-instrument.

Deze blog is geschreven in voorbereiding op het subsidie event The Next Level – de toekomst van subsidies van 8 februari 2018 bij EIFFEL in Arnhem. Eén van de workshops gaat over de vraagstukken waar overheidsorganisatie de komende jaren met te maken krijgen en wat dit betekent voor het subsidie-instrument? Het doel van deze blog is te prikkelen vooruitlopend op de workshop. Lees ook de blog: het nieuwe subsidiëren.

Over de auteur

Klaas heeft juridische bestuurswetenschappen gestudeerd en werkt al meer dan 25 jaar bij en voor gemeenten. “Werk dat de burger direct raakt en waar iedereen een mening over heeft”, aldus Klaas. De rode draad in zijn werk is verandering. Verandering in organisatie, in manier van (samen) werken, in aansturing. En sinds twee jaar ook verandering op het gebied van duurzaamheid. “Duurzaamheid is een uitdaging die groter is dan alle voorgaande en die om oplossingen vraagt die nog niet bedacht zijn. Ik wil aan deze verandering mijn bijdrage leveren!”

Neem contact op Klaas Kelly Business consultant
06 2163 14 73
Gerelateerde artikelen
Alle artikelen